Hoe meet je flicker bij LED-lampen thuis zonder dure apparatuur

Ken je dat? Je koopt een gave led-lamp, draait ‘m in de fitting en je kamer ziet er meteen top uit.

Maar na een uur voel je iets vreemds. Je ogen doen een beetje zeer, je hoofd voelt vol en je merkt dat je je minder kunt concentreren.

De kans is groot dat je last hebt van flicker, oftewel het onzichtbare flikkeren van licht. Je hoeft geen tech-genius te zijn om dit te meten. Sterker nog: je kunt flicker gewoon thuis checken met spullen die je al in huis hebt. Ik leg je precies uit hoe je dat doet, zonder dat je een duur laboratorium nodig hebt.

Wat is flicker eigenlijk?

Flicker is het snelle aan- en uitschakelen van licht. Bij oude gloeilampen was dat er ook, maar die hadden een soort gloed die de scherpe randjes eraf haalde.

Bij moderne led-lampen gebeurt dit elektronisch. De meeste lampen doen dit zo snel dat je het niet bewust ziet, maar je brein registreert het wel. Je ogen en hersenen worden dan continu gestimuleerd om bij te schakelen.

Dat zorgt voor vermoeidheid, hoofdpijn en soms zelfs migraine. De oorzaak zit hem vaak in de voeding van de lamp, de zogenaamde driver. Goedkope drivers produceren meer flicker dan kwalitatieve drivers.

De hoge snelheids-truc met je smartphone

De makkelijkste manier om flicker te zien, is door je smartphone te gebruiken. De meeste moderne telefoons hebben een camera die een hoge verversingssnelheid heeft.

Stap-voor-stap testen met de camera

Je kunt dit trucje bijna overal toepassen. Zoek een donkere kamer op.

Zet de led-lamp aan die je wilt testen. Open de camera-app op je telefoon en richt hem op de lichtbron. Je hoeft geen foto te maken; je kijkt gewoon live naar het scherm van je telefoon.

Als je nu naar het scherm kijkt, zie je misschien strepen of banden die over het beeld bewegen. Dat zijn de flikkeringen die de camera oppikt maar je oog niet direct ziet.

Let wel op: niet elke telefoon reageert even goed. Sommige telefoons hebben beeldstabilisatie of software die dit effect onderdrukt. Als je een oudere telefoon hebt, werkt deze test vaak zelfs beter. De bewegende strepen op je scherm vertellen je dat de lamp flikkert. Hoe meer strepen en hoe duidelijker ze bewegen, hoe erger de flicker is.

De rol van de netspanning

In Nederland hebben we 50 Hertz netspanning. Dat betekent dat het wisselstroomnet 50 keer per seconde heen en weer slingert.

Veel goedkope led-lampen halen hier hun stroom vandaan zonder dit goed te filteren. Dit resulteert in een zichtbare of onzichtbare flikkering met een frequentie van 100 Hertz (omdat de spanning twee keer per cyclus piekt). Een lamp met een lage frequentie, zoals 100 Hz, geeft meer klachten dan een lamp die op een hoge frequentie werkt, zoals meer dan 1000 Hz. Een lamp die op DC (gelijkstroom) werkt, heeft in principe geen flicker. Helaas zit er in veel lampen een eenvoudige driver die deze 50 Hertz ruis niet goed glad strijkt.

De professionele blik: de scherptediepte-test

Wil je een betere indicatie dan een camera-test? Gebruik dan de scherptediepe-truc. Dit is een methode die fotografen ook gebruiken.

Houd een voorwerp vlak bij je oog, bijvoorbeeld je vinger of een pen, terwijl je naar de led-lamp kijkt op de achtergrond.

Je oog moet scherpstellen op je vinger. Nu beweeg je je vinger heel snel heen en weer (of je beweegt je hoofd snel).

Als de lamp flickert, zie je dubbele contouren van de lamp in de schaduw van je vinger. De schaduw lijkt dan te trillen of te 'brommen'. Dit is een directe visuele test die aantoont dat het licht niet stabiel is.

De waterdruppel test

Een andere leuke, ouderwetse manier is de waterdruppel test. Dit werkt vooral goed bij lampen die een duidelijke flicker hebben.

Vul een glas met water en hang dit voor de led-lamp. De lichtstralen gaan door het water en worden gebroken. Als je nu met je ogen langs de rand van het glas kijkt (zonder rechtstreeks in de lamp te staren), kun je zien dat het licht in pulsen komt. Het water werkt hier als een lens die de snelle veranderingen zichtbaar maakt.

Als het licht constant is, zie je een stabiel beeld. Flikkert het, dan zie je een soort flitsend effect.

De elleboog-greep: de snelle bewegingstest

Dit is een simpele test die niets kost. Zet de lamp aan en beweeg je arm of hand snel voor de lamp heen en weer.

Kijk naar de schaduw die je hand werpt op de muur of de tafel.

Als de schaduw een rustig, stabiel beeld geeft, is de flicker laag. Als de schaduw een beetje korrelig of getand lijkt, of als je een soort stroboscopisch effect ziet (net als in een discotheek, maar dan heel subtiel), dan flikkert de lamp. Dit werkt omdat je oog de snelle veranderingen in lichtintensiteit beter waarneemt wanneer er beweging in zit. Het is een beetje een ouderwetse manier, maar het zegt veel over de kwaliteit van de lamp.

De Flicker-Index en de meetwaarden begrijpen

Als je echt serieus wilt weten hoe goed een lamp is, zijn er meetwaarden. Hoewel je deze waardes thuis niet exact kunt uitlezen zonder een lichtmeter, is het handig om te weten wat ze betekenen voor je aankoop.

Er zijn twee belangrijke termen: de Modulatiediepte (Pst LM) en de Flicker-Index.

De modulatiediepte laat zien hoe groot het verschil is tussen de maximale en minimale lichtintensiteit. De Flicker-Index geeft aan hoe de verdeling van het licht is over een cyclus. Een index van 0 is perfect constant licht (geen flicker).

Een index van 1 is extreem flikkerend licht. Veel fabrikanten geven tegenwoordig aan of hun lampen voldoen aan de IEEE 1789 norm. Dit is een standaard die veilige limieten stelt aan flicker. Een lamp die voldoet aan de 'Low Risk' categorie (Pst LM < 1 en Flicker Index < 0,1) is veilig voor thuisgebruik.

Als je een lamp koopt, kijk dan op de verpakking of website van de fabrikant naar deze specificaties.

Merken zoals Philips, Osram en Ikea geven vaak duidelijke specificaties op hun verpakkingen.

Waarom goedkope lampen vaak meer flikkeren

Je vraagt je misschien af waarom de ene lamp flickert en de ander niet. Het antwoord zit hem in de kwaliteit van de componenten.

Een dure led-lamp heeft een driver met condensatoren die de stroom gelijkmatig maken. Een goedkope lamp heeft een simpele weerstand die de stroom minder goed filtert. Als je een lamp koopt bij een bouwmarkt of supermarkt, kijk dan naar de prijs-kwaliteitverhouding.

Een lamp van een euro zal vaak meer flicker hebben dan een lamp van vijf euro.

Dit betekent niet dat alle dure lampen perfect zijn, maar de kans op stabiliteit is groter.

Hoe los je het op?

Als je hebt vastgesteld dat je lamp flikkert, hoef je niet direct de hele boel te vervangen. Soms helpt het om een andere dimmer te gebruiken. Veel goedkope led-lampen reageren slecht op oude dimmers.

Als je dimt, kan de flicker bij led-verlichting toenemen. Probeer eens een dimmer die speciaal voor led is ontworpen, zoals een trailing-edge dimmer.

De beste oplossing is natuurlijk het kopen van een lamp die bekend staat om zijn lage flicker. Kijk naar merken die zich richten op gezond licht.

Let op termen als 'flicker-free' of 'high frequency'. Als je een lamp vindt die op DC (gelijkstroom) draait, is het flikkeren volledig verdwenen.

Conclusie: Je ogen zijn je beste meter

Je hebt geen duur laboratorium nodig om te zien of een led-lamp van goede kwaliteit is.

Met je smartphone, een glas water of een snelle handbeweging kom je al een heel eind. Het belangrijkste is dat je luistert naar je lichaam. Als je je vermoeid voelt of hoofdpijn krijgt van het licht, is de kans groot dat flicker de boosdoener is.

Gebruik deze trucs om lampen te testen voordat je ze koopt, of om te checken wat je nu in huis hebt. Een stabiele lamp zorgt voor een betere concentratie en een ontspannen sfeer. En dat wil toch iedereen?